İnanç Nedir? İnancın Oluşumuna Sistemsel Bir Bakış

Bu incelemeyi dört aşamalı bir sistem üzerinden ele alabiliriz: duyu ile algılama, duygu ile yorumlama, zihin ile kavramlaştırma ve hafıza ile depolama.

Bu sistem, yalnızca tek yönlü ilerleyen bir süreç değildir. Zihin, oluşan yeni kavramları daha önce hafızaya kaydedilmiş kavramlarla karşılaştırdığında süreç yeniden başlar ve yeni bir algılama-yorumlama döngüsü ortaya çıkar.

İnancın Sisteme Girişi

İnanç kavramını analiz etmeye, "Duyularımız inancı nasıl algılar?" sorusuyla başlayabiliriz.

Burada "duyu" kavramını yalnızca biyolojik duyularımızla sınırlamamak gerekir. Biyolojik duyularımız, atom temelli olmayan soyut varlıklara doğrudan ulaşamaz. Bu nedenle sistem içinde, soyut gerçeklikleri kavramamızı sağlayan ve ruha ait olduğunu düşündüğümüz farklı bir duyu biçiminin, yani sezginin varlığını kabul etmek gerekir.

Bu anlayışa göre insan, soyut kavramlara sezgi yoluyla ulaşabilir. İnanç kavramı da sistemimize ilk olarak sezgi aracılığıyla girer.

İnanç, sisteme girdikten sonra ikinci aşamaya, yani duygusal yorumlama sürecine ulaşır. Burada insanın duyguları devreye girer ve sezgi yoluyla algılanan kavramı kendi duygusal yapısı içerisinde yorumlar.

Ancak her insanın duygusal ve sezgisel gelişim düzeyi aynı değildir. Dolayısıyla aynı kavram, farklı insanlar tarafından farklı biçimlerde algılanabilir ve yorumlanabilir.

Nesiller Değiştikçe İnançlar da Değişir mi?

Bu noktada daha geniş bir düşünce ortaya çıkmaktadır.

İnsanlığın ruhsal gelişiminin nesiller boyunca devam ettiği ve ruh göçü yoluyla bir gelişim sürecinin yaşandığı kabul edilirse, her neslin duygusal ve sezgisel açıdan bir önceki nesilden daha gelişmiş olduğu düşünülebilir.

Bu durumda geçmiş nesillerin oluşturduğu inanç sistemlerinin daha basit olması, insanın ruhsal gelişim sürecinin henüz daha erken aşamalarında bulunmasıyla açıklanabilir.

Günümüzde farklı inanç sistemlerinin ortaya çıkmasının ve bu sistemlerin tarih boyunca değişmesinin nedeni de bu gelişim süreci olabilir. Bu bakış açısına göre insanlık, yalnızca teknolojik ve bilimsel açıdan değil; ruh, duygu ve sezgi bakımından da sürekli bir gelişim içerisindedir.

Dolayısıyla inanç sistemlerindeki nesilden nesile görülen farklılıklar, yalnızca toplumsal veya kültürel değişimlerle değil, insanın ruhsal ve sezgisel gelişimiyle de açıklanabilir.

İnanç Nasıl Kavrama Dönüşür?

İnanç, duygusal yorumlama aşamasından sonra zihinsel yorumlama aşamasına ulaşır. Burada sezgiyle algılanan ve duygularla yorumlanan şey, zihinde bir kavrama dönüşür.

Artık insan yalnızca bir şeyi sezmemekte veya hissetmemektedir. Onu zihinsel olarak tanımlamaya ve anlamlandırmaya başlamaktadır.

Bu aşamada oluşan kavram, hafızada bulunan diğer kavramlarla karşılaştırılabilir. Eğer zihin yeni oluşan kavramı daha önceki bilgilerle kıyaslamak isterse sistem yeniden çalışmaya başlar.

Hafızadan daha önceki kavramların çağrılması da aslında yeni bir algılama sürecidir. Bu kavramlar yeniden duygusal yorumlamadan geçer ve ardından zihinsel yorumlama aşamasına ulaşır.

Bu aşamada üç farklı sonuç ortaya çıkabilir:

• Yeni bir kavram oluşturulabilir.
• Mevcut bir kavram yeniden tanımlanabilir.
• Mevcut kavram herhangi bir değişikliğe uğramadan korunabilir.

Böylece insanın zihinsel dünyasında sürekli devam eden bir algılama, yorumlama, kavramlaştırma ve hafızaya aktarma döngüsü meydana gelir.

İnanç kavramı da bu sistemsel döngü içerisinde algılanır, duygusal olarak yorumlanır, zihinsel olarak kavramlaştırılır ve hafızadaki diğer kavramlarla ilişkilendirilerek yeniden değerlendirilir.

Sonuç olarak inanç, insan bilincinde bir anda ortaya çıkan basit bir kabul değil; sezgi, duygu, zihin ve hafızanın birlikte oluşturduğu dinamik bir süreçtir.

Bilincin Kabulleri İnançtır

Bu yaklaşımın ikinci önemli önermesi ise şudur:

Bilinç sisteminin kabulleri inançtır.

Çünkü inancın temelinde kabul vardır. İnsan, bir şeyi inanç haline getirebilmek için öncelikle onu kabul etmek zorundadır.

Bu kabul, bilincin içinde gerçekleşir. Bilincin dışında gerçekleşen bir şey ise bilinçli bir kabul olarak değerlendirilemez.

Bu nedenle bir kişinin gerçekte kabul etmediği bir şeyi kabul etmiş gibi göstermesine yalan denilebilir.

Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: İnanç, insanın bilincinde gerçek bir kabulün oluşmasıdır. Yalan ise kişinin bilincindeki gerçek kabul ile dışarıya aktardığı ifade arasındaki çelişkidir.

Bu açıdan bakıldığında inanç, yalnızca dinî veya metafizik bir kavram değildir. İnsan zihninin dünyayı anlamlandırma biçiminin temel unsurlarından biridir.

İnsan neyi algılarsa algılasın, neyi hissederse hissetsin ve neyi düşünürse düşünsün, sonunda zihinsel bir kabul oluşturur. Oluşan bu kabuller ise insanın dünyaya ilişkin gerçeklik tasarımını meydana getirir.

Belki de bu nedenle insanın inançlarını anlamak, yalnızca neye inandığını bilmekten ibaret değildir. Asıl mesele, insanın nasıl algıladığını, nasıl hissettiğini, nasıl düşündüğünü ve hangi süreçlerden geçerek bir şeyi kabul ettiğini anlamaktır.

İnanç, bu anlamda insan bilincinin ulaştığı son nokta değil; bilincin gerçekliği anlamlandırma sürecinde oluşturduğu temel yapılardan biridir.