Günlük dilde bu soruya çoğu zaman “şey” kavramıyla cevap veririz. Maddi nesnelerden zihnimizde unutulmuş, yeniden hatırlanarak sisteme alınamayan içeriklere kadar pek çok farklı varlık için “şey” deriz.
Ancak burada önemli bir sorun ortaya çıkar: “Şey” gerçekten anlamlı bir kavram mıdır?
Bir nesnenin ne olduğunu açıklamak istediğimizde “şey” demek, aslında açıklamayı bir adım ileri götürmez. “Bu şey nedir?” sorusuna yine “bir şeydir” diye cevap vermek mümkün değildir. Çünkü “şey”, belirli bir varlığın mahiyetini açıklayan değil, onun yerine kullanılan belirsiz bir sözcük haline gelir.
Oysa “var” kavramı çok daha kapsayıcıdır.
Bir şey varsa, öncelikle vardır. Maddi bir nesne, düşünce, duygu, anı, matematiksel nesne ya da herhangi bir başka gerçeklik biçimi söz konusu olduğunda ortak nokta onun var olmasıdır. Bu nedenle felsefi düşüncede “şey” yerine “var” kavramını merkeze almak daha tutarlı bir yaklaşım olabilir.
Mahiyet sorunu
Thomas Aquinas açısından mahiyet, bir şeyi o şey yapan şeydir. Dolayısıyla bir varlığı anlamak yalnızca onun “var olduğunu” söylemekle bitmez. Asıl soru, “Bu var olanı, o var olan yapan nedir?” sorusudur.
Burada “şey” kavramının yetersizliği daha açık hale gelir.
“Bir şey nedir?” sorusu, eğer “şey” yalnızca belirsiz bir işaret olarak kullanılıyorsa, bizi gerçek bir açıklamaya götürmez. Buna karşılık “Bu varlığın mahiyeti nedir?” sorusu doğrudan varlığın yapısına yönelir.
Bu nedenle “şey” kavramını felsefi düşüncenin merkezinden çıkarmak ve onun yerine “var” kavramını koymak daha güçlü bir başlangıç noktası sağlayabilir.
Fakat “şey” tamamen anlamsız mıdır?
Burada önceki yaklaşımımızı düzeltmemiz gerekir.
“Şey” kavramının anlamsız olduğunu söylemek fazla güçlü bir iddiadır. Çünkü “şey”, belirli bir varlığı henüz belirginleştiremediğimiz durumlarda kullanılan bir fenomeni ifade edebilir.
Örneğin bir nesneyle karşılaşırız fakat onun ne olduğunu bilmiyoruz. Ona “şey” deriz.
Bu durumda “şey”, belki de başlı başına bir varlığın adı değildir. Daha çok henüz belirlenmemiş olanın işaretidir.
Dolayısıyla “şey” kavramının felsefi değerini tamamen ortadan kaldırmak yerine, onu belirsizliğin fenomeni olarak değerlendirmek daha doğru olabilir.
Yokluk bile kavram olduğunda bir “var” haline gelir mi?
Burada daha radikal bir problem ortaya çıkmaktadır.
“Yok” kavramını düşündüğümüzde, artık yokluğu düşüncenin içine almış oluruz. “Yok” hakkında konuşabilir, onu tanımlayabilir, başka kavramlarla ilişkilendirebiliriz.
Bu durumda “yok”un kendisi bir varlık haline mi gelir?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: “Yok” kavramının var olması ile yokluğun kendisinin var olması aynı şey değildir.
“Yokluk” kavramı zihinsel sistemimizde vardır; fakat bu, kavramın gönderdiği şeyin de aynı anlamda var olduğu sonucunu zorunlu olarak doğurmaz.
Bu ayrım, varlık ile kavram arasındaki ilişkinin ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Varlıkları nasıl sınıflandıracağız?
Felsefe tarihinin önemli problemlerinden biri de var olanları sınıflandırmaktır.
Madem bütün var olanları “var” kavramı altında topluyoruz, ikinci aşamada onları hangi ölçüte göre ayıracağımızı belirlemek gerekir.
Burada önerilebilecek temel ayrımlardan biri duyusal etkileşim kapasitesidir.
Varlıkları öncelikle:
- Duyuları olan varlıklar
- Duyuları olmayan varlıklar
şeklinde iki temel gruba ayırabiliriz.
Ancak “duyu” burada yalnızca görme, işitme, dokunma gibi biyolojik duyular anlamında kullanılmamalıdır. Daha geniş anlamıyla çevresinden etkilenme ve çevresini algılama kapasitesi olarak ele alınabilir.
Bu yaklaşım bizi özne sorununa götürür.
Özne ve yüklem ayrımı yeniden düşünülmeli
Felsefede özne ile yüklem arasındaki ayrım oldukça eskidir. Ancak özneyi yalnızca “etkileyen”, yüklemi ise “etkilenen” olarak tanımlamak yeterli değildir.
Çünkü doğada sürekli bir etkileşim vardır.
Örneğin doğal sebeplerle yuvarlanan bir kaya başka bir kayaya çarptığında, bir kayanın diğerini etkilemesi mümkündür. Fakat bu durum kayalardan birini felsefi anlamda “özne”, diğerini “yüklem” yapmaz.
Demek ki etkilemek ve etkilenmek tek başına özne olmanın yeterli ölçütü değildir.
Asıl ayrım başka bir yerde aranmalıdır.
Özneyi belirleyen şey duyu kapasitesi olabilir mi?
Burada “duyu” kavramı önemli hale gelir.
Bir varlığın yalnızca başka varlıklarla fiziksel olarak etkileşmesi ile bu etkileşimi algılaması aynı şey değildir.
Bir taş başka bir taşa çarpabilir. Fakat taşın bu etkileşimi algıladığına ilişkin bir temele sahip değiliz.
Buna karşılık duyusal kapasiteye sahip bir canlı, çevresinden gelen etkileri algılayabilir, bunları farklılaştırabilir ve kendi sisteminde işleyebilir.
Bu nedenle özne ile özne olmayan arasındaki temel ayrımın etkileşimden çok duyusal kapasite üzerinden kurulması daha anlamlı olabilir.
Bununla birlikte özne olmak da tek ve değişmez bir düzey değildir.
Bir varlığın öznel gelişmişlik düzeyi, yalnızca duyularının bulunmasıyla değil, duygusal kapasitesiyle de ilişkilendirilebilir.
Duyum, çevreden gelen farklılıkları algılamayı mümkün kılarken; duygu, bu farklılıkların sistem açısından anlam kazanmasını sağlar.
Böylece basit bir duyusal sistemden daha gelişmiş öznel yapılara doğru bir süreklilik ortaya çıkar.
“Şey”den “var”a, “var”dan “özne”ye
Bu yaklaşım bizi üç aşamalı bir kavramsal yapıya götürebilir:
Şey → Var → Özne
“Şey”, henüz belirlenmemiş olanı gösterir.
“Var”, belirlenmiş olsun veya olmasın, mevcut olanın ontolojik statüsünü ifade eder.
“Özne” ise yalnızca var olan değil, çevresiyle duyusal ve giderek duygusal düzeyde ilişki kurabilen varlıktır.
Bu durumda felsefenin temel sorusu yalnızca “Ne var?” sorusu olmaktan çıkar.
Bunun yanında şu sorular da ortaya çıkar:
- Var olan nedir?
- Bir varı, o var yapan nedir?
- Hangi varlar duyusal kapasiteye sahiptir?
- Duyusal kapasite ne zaman öznel deneyime dönüşür?
- Duygu, öznenin gelişiminde nasıl bir rol oynar?
Belki de felsefi düşüncenin geleceğinde “şey” kavramını belirsizliğin bir göstergesi olarak yeniden konumlandırıp, ontolojik temeli “var” kavramı üzerine kurmak; ardından varlıkları duyusal ve öznel kapasiteleri üzerinden sınıflandırmak, varlık sorununa yeni bir bakış açısı kazandırabilir.
Çünkü sonunda temel soru şudur:
Bir şeyin ne olduğunu sormadan önce, onun var olduğunu söylemek gerekir. Ancak var olduğunu söylemek de onu anlamaya yetmez. Asıl felsefi soru, var olanı var yapanın ne olduğudur.