DIŞ HABERLER — Kuzeybatı Afrika'da İspanya sömürgeciliğinin sona ermesinden bu yana Fas ile Polisario Cephesi arasında egemenlik mücadelesine sahne olan Batı Sahra'da, Birleşmiş Milletler (BM) misyonu 35 yılın ardından kapanma sürecine girdi.
BM Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) yapılan oylamalarda ABD ve Rusya'nın sunduğu tasarıların karşılıklı vetolar ve retlerle sonuçlanması üzerine, 1991'den bu yana bölgede bağımsızlık referandumunu hazırlamak ve ateşkesi denetlemekle görevli Batı Sahra Referandumu Misyonu'nun (MINURSO) görev süresi uzatılamadı. Gelişmenin ardından BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, misyonun çekilme sürecinin başlatılacağını duyurdu.
BMGKde Karşılıklı Veto Restleşmesi
Washington yönetiminin sunduğu tasarı; misyonun yetkisini bir yıl uzatmayı, askeri varlığını küçültmeyi ve Fas'ın 2007 yılında sunduğu özerklik planını siyasi çözümün temeli haline getirmeyi öngörüyordu. Rusya bu teklifi veto etti. Moskova'nın misyonun mevcut yapısıyla bir yıl daha görev yapmasını içeren karşı tasarısı ise ABD'nin ret oyu kullanmasıyla kabul edilmedi. Rusya'nın önerisi 3 kabul, 1 ret ve 11 çekimser kalırken; ABD tasarısı 11 kabul, 1 veto ve 3 çekimser oyla düştü.
Fransa ve İngiltere, misyonun ani biçimde sonlandırılmasının bölgede tırmanan askeri gerilim açısından ciddi riskler barındırdığı uyarısında bulundu. 2020 yılında taraflar arasındaki ateşkesin bozulmasıyla düşük yoğunluklu çatışmalar yeniden başlarken, sahadaki uluslararası gözlem gücünün kalkması gerilimi artırma potansiyeli taşıyor.
35 Yıldır Yapılamayan Referandum
MINURSO, 1991'de Fas ile Sahravi halkının bağımsızlık hareketi Polisario Cephesi arasındaki ateşkesin ardından 690 sayılı kararla kurulmuştu. Ancak referandumda oy kullanacak seçmen listelerinin kapsamı konusunda uzlaşı sağlanamadı. Fas geniş bir nüfusun dahil edilmesini savunurken, Polisario Cephesi İspanyol nüfus kayıtlarının esas alınmasını talep etti. Anlaşmazlık nedeniyle halk oylaması 35 yıl boyunca gerçekleştirilemedi.
Fas, 1980'lerde inşa ettiği yaklaşık 2 bin 700 kilometrelik mayınlı askeri savunma hattıyla bölgeyi fiilen ikiye böldü. Batı kısmı Fas'ın denetiminde kalırken, Polisario Cephesi doğudaki şeridi kontrol ediyor. Uluslararası Adalet Divanı 1975 tarihli görüşünde Fas'ın bölge üzerinde egemenlik hakkı bulunmadığını ve Sahravi halkının kendi kaderini tayin hakkının sürdüğünü belirtmesine rağmen siyasi çözüme ulaşılamadı.
Çölün Altındaki Fosfat ve Yeşil Enerji Yatırımları
Siyasi çıkmazın arka planında Batı Sahra'nın zengin doğal kaynakları kritik rol oynuyor. Dünyanın en önemli fosfat rezervlerinden birine sahip Bou Craa madeni, Fas devletine ait OCP şirketi tarafından işletiliyor. Çıkarılan fosfat, 100 kilometrelik dev taşıma bandıyla El Aaiún Limanı'na aktarılarak küresel pazarlara sevk ediliyor.
Uluslararası izleme raporlarına göre bölgeden 2025 yılında ihraç edilen fosfat kayası 2 milyon tonu aştı ve ticari büyüklüğü 376 milyon doları geçti. Bölge aynı zamanda Atlas Okyanusu'ndaki geniş balıkçılık sahaları ve son yıllarda hız kazanan devasa rüzgar ve güneş enerjisi santralleriyle öne çıkıyor. Cezayir sınırındaki Tinduf kamplarında ise yaklaşık 173 bin Sahravi mülteci, yarım asırdır temel insani yardımlarla çöl koşullarında yaşam mücadelesi veriyor.