İSTANBUL — Bankalar, marketler ve akaryakıt istasyonlarının müşteri sadakati oluşturmak amacıyla sunduğu puan ve bonus sistemleri, özellikle yıl sonuna yaklaşılırken tüketicilerin bütçesini zorlayabiliyor. Kasım ayındaki indirim kampanyaları ile yıl sonunda silinecek puanları tüketme telaşının birleşmesi, ihtiyaç dışı harcamaları tetikliyor.
Yıl sonu puan telaşı kararları nasıl etkiliyor?
Tüketici Birliği Federasyonu Genel Başkanı Mehmet Bülent Deniz, firmaların ve bankaların müşteri kartı veya kredi kartı üzerinden sunduğu puanların kullanım süresine ilişkin koşulların başlangıçta yeterince açık aktarılmadığını belirtti. Yıl sonuna doğru biriken tutarların silineceğini öğrenen tüketicilerin, puanlarını kaybetmemek için hızla alışverişe yöneldiğini ifade eden Deniz, yeni alışverişlerden kazanılan puanların da aynı takvim yılı içinde harcanması zorunluluğunun yeni bir döngü yarattığına dikkat çekti.
Deniz, özellikle kasım ve aralık aylarında e-ticaret platformlarındaki "Son 5 dakika" veya "Son 2 ürün" gibi uyarıların da tüketiciyi fiyat ve kalite karşılaştırması yapmadan satın almaya ittiğini vurguladı.
Davranışsal iktisat puan sistemini nasıl açıklıyor?
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Özgün Burak Kaymakçı, puanların tüketici üzerindeki etkisini Richard Thaler tarafından ortaya konulan "zihinsel muhasebe" yaklaşımıyla değerlendirdi. Tüketicilerin kazandığı 50 TL'lik puanı "bulunmuş para" gibi algıladığını belirten Kaymakçı, nakit ödeme sırasında hissedilen caydırıcı "ödemenin acısı" duygusunun kredi kartı ve puanlarla köreldiğini söyledi.
Kaymakçı, puanların nakit olmaması, son kullanma tarihi nedeniyle aşınması ve çoğunlukla yalnızca veren işletmede geçmesi gibi üç temel sınırlılığı bulunduğunu kaydetti. "Bahşedilmiş ilerleme etkisi" nedeniyle 1000 TL harcamaya 100 TL puan verilen bir kampanyada 800 TL harcayan bir tüketicinin, ödüle ulaşmak için 200 TL'lik ek alışverişe kolayca yönlendirilebildiğini aktardı.
"Altı sadakat programında yaklaşık 7 bin ödül ürününün incelendiği bir araştırmada (Danaher, Sajtos ve Danaher, 2016), puanlarla satın alınan ürünlerin ortalama fiyatının piyasa fiyatından yüksek olabildiği ortaya konulmuştur."
Firmaların doğrudan indirim yerine puan sistemini tercih etmesinin ardında maliyet erteleme ve kullanılmayan puanların (breakage) gelir yazılabilmesi gibi ekonomik nedenler bulunduğunu belirten Kaymakçı, bu yapının tüketici davranışlarını analiz eden bir veri altyapısı sunduğunu ifade etti.
Mağduriyet yaşayan tüketiciler nereye başvurabilir?
Kampanya ve reklamların gerçek uygulamadan farklı vaatler içermesi halinde tüketicilerin başvurabileceği iki resmi yol bulunuyor. Yanıltıcı reklam ve kampanyalar için Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu'na şikâyette bulunulabiliyor. Kişisel bir mağduriyet yaşanması durumunda ise e-Devlet üzerindeki Tüketici Bilgi Sistemi (TÜBİS) aracılığıyla Tüketici Hakem Heyeti'ne ücretsiz başvuru yapılabiliyor.

