DIŞ HABERLER — Küresel finans piyasalarında dönemsel olarak patlak veren spekülatif balonlar ve fon krizleri, modern kapitalizmin temel yapı taşlarından biri olan sermaye temerküzü mekanizmasını yeniden tartışmaya açtı. Güncel fon skandallarının arka planında yer alan sermaye hareketleri, 19. Yüzyıl sonlarından bu yana borsalarda uygulanan sistematik servet aktarım modellerinin günümüzde de biçim değiştirerek varlığını sürdürdüğünü ortaya koyuyor.
19 yüzyıldan bugüne tekel kârları ve balon şirketler
Finans piyasalarının tarihsel köklerine bakıldığında, şirket birleşmeleri ve hisse senedi ihraçları üzerinden yaratılan fiktif değerlerin küçük yatırımcı aleyhine nasıl kullanıldığı somut örneklerle belgeleniyor. 1887 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde 15 küçük firmanın birleştirilmesiyle kurulan Şeker Tröstü, fiili sermayesi 6,5 milyon dolar olmasına rağmen 50 milyon dolarlık şişirilmiş piyasa değeri üzerinden işlem gördü. Tröst, gelecekteki tekel gücünü önceden fiyatlayarak suni kâr payları dağıttı ve sermayesini kısa sürede 90 milyon dolara çıkarırken reel değer ile borsa fiyatı arasındaki makası açtı.
Benzer bir yöntem 1872 yılında Almanya'da kurulan Dortmund Union Madencilik Şirketi örneğinde de yaşandı. Dönemin büyük bankası Disconto-Gesellschaft desteğiyle 40 milyon mark sermayeyle halka arz edilen maden şirketi, ilk yıl dağıttığı yüzde 12 oranındaki temettü ile hisse fiyatlarını 170 seviyesine taşıdı. Erken dönem kurucu sermayedarlar hisseleri zirvede elden çıkararak yaklaşık 28 milyon mark kazanç elde ederken, takip eden süreçte kâr paylarının sıfırlanmasıyla küçük hissedarlar varlıklarının yüzde 95'ini kaybetti. Şirket defterlerinden silinen 73 milyon marklık kayba karşılık, yeniden yapılandırma süreçlerini yöneten bankacılık oligarşisi her krizden komisyon ve faiz gelirleriyle kârlı çıktı.
Fiktif değer artışı ve servet transferi
Finansal piyasalarda oluşturulan değerin reel üretimle bağının giderek zayıflaması, sistemik krizlerin temel kaynağı olarak değerlendiriliyor. Reel sektörün büyüme kapasitesinden bağımsızlaşan varlık fiyatlamaları, kriz anlarında kamu kaynaklarıyla fonlanan banka kurtarma operasyonlarına dönüşerek faturayı geniş toplumsal kesimlere yüklüyor. Yasal çerçevenin sınırlarını zorlayan fon hareketleri ve regülasyon kurumlarının müdahale alanları, finansal hegemonyanın küresel sermaye dolaşımındaki belirleyici rolünü pekiştirmeye devam ediyor.